1- Sabit Konumlu Yerleşim
Cite
“Ürün hareket etmez, üretim ona gelir.”
Title
Ürünün veya projenin sabit kaldığı ve gerektiğinde işçilerin, malzemelerin ve ekipmanın hareket ettirildiği yerleşimdir.
- Uygulama Alanları: Genellikle ürünün şu özelliklere sahip olduğu durumlarda zorunludur:
- Çok Hacimli veya Ağır: Taşınması pratik olmayan veya imkansız olan ürünler (örn. bir gemi, bir bina).
- Çok Kırılgan: Taşınma sırasında zarar görme riski yüksek olan hassas ürünler (bu durum daha az yaygın olsa da mümkündür).
- Örneğin:
- Büyük inşaat projeleri (binalar, enerji santralleri, köprüler, barajlar)
- Gemi inşası
- Büyük uçakların montajı
- Uzay roketlerinin üretimi
2- Sürece Göre Yerleşim
“Benzer işler bir arada yapılır, ürün/müşteri ihtiyaç duyduğu işleme gider.”
- Sürece göre yerleşim (diğer adıyla Fonksiyonel Yerleşim), üretim için gerekli olan kaynakların (makineler, ekipmanlar, iş gücü) yaptıkları işe veya fonksiyona göre gruplandırıldığı bir yerleşim düzenidir. Benzer işlemleri yapan tüm makineler veya benzer becerilere sahip işçiler aynı alanda toplanır. Söz gelişi, tüm torna tezgâhları bir bölümde, tüm kaynak makineleri başka bir bölümde, tüm boyama kabinleri farklı bir bölümde yer alır.
- Uygulama Alanları: Bu yerleşim düzeni özellikle şu durumlar için uygundur:
- Parça/Ürün Çeşitliliğinin Fazla Olduğu: Çok farklı türde ürünlerin üretildiği sistemler.
- Üretim Hacminin Düşük Olduğu: Her bir üründen az sayıda üretildiği durumlar (parti tipi üretim veya sipariş üzerine üretim).
Avantajları:
- Esneklik: Çok çeşitli ve farklı işlem sıraları gerektiren ürünlerin üretimine olanak tanır. Yeni ürünlere veya tasarım değişikliklerine uyum sağlamak daha kolaydır.
- Verimlilik (Operatör Uzmanlaşması): Operatörler belirli tip makineler veya işlemler üzerinde yoğunlaştıkları için o alanda uzmanlaşabilirler, bu da potansiyel olarak kaliteyi ve belirli görevlerdeki hızı artırabilir.
- Bakım Kolaylığı: Benzer makinelerin aynı yerde olması, bakım ekiplerinin işini kolaylaştırır, yedek parça yönetimini basitleştirir ve uzmanlaşmış bakım imkanı sunar. Makine arızalarının tüm üretimi durdurma riski genellikle daha düşüktür (alternatif makineler olabilir).
Dezavantajları:
- Uzun ve Karmaşık Malzeme Taşıma Süreleri: Ürünlerin farklı işlem merkezleri arasında sürekli taşınması gerekir, bu da toplam üretim süresini uzatır ve yüksek malzeme taşıma maliyetlerine yol açabilir. Akış yolları karmaşık olabilir.
- Darboğaz Oluşma Riski: İş yükü dengesiz dağılırsa veya bazı bölümler diğerlerinden daha yavaş çalışırsa, bu bölümlerin önünde iş yığılmaları (darboğazlar) oluşabilir. Bu durum beklemelere ve verimsizliklere neden olur.
- Planlama ve Kontrol Zorluğu: Farklı ürünlerin farklı rotalar izlemesi, iş akışını planlamayı, takip etmeyi ve kontrol etmeyi karmaşıklaştırır.
- Daha Yüksek Yarı Mamul Stokları: İşlemler arası beklemeler ve taşıma süreleri nedeniyle genellikle daha fazla yarı mamul stok birikir.
3- Ürüne Göre Yerleşim
“Kaynaklar ürünün işlem sırasına göre dizilir, ürün hat boyunca akar.”
-
Ürüne göre yerleşimde, üretim için gerekli olan kaynaklar (makineler, iş istasyonları, ekipmanlar) ürünün üretilmesi için gereken işlem sırasına göre ardışık olarak dizilir. Yani kaynaklar ürünün akışını takip eder.
-
Temel amaç, hızlı, kesintisiz ve yüksek hacimli bir üretim akışı sağlamaktır. Ürün bir istasyondan diğerine minimum gecikme ve taşıma ile geçer.
-
Bu düzene genellikle “Hat Tipi Yerleşim” veya “Montaj Hattı” da denir.
-
Genellikle standartlaşmış ürünlerin çok yüksek miktarlarda (kitle üretimi) üretildiği durumlarda kullanılır. Ürün çeşitliliğinin az veya hiç olmadığı sistemler için idealdir. Bkz. Fordizm ve Seri Üretim
-
Tablo sınavda çıkacak!
-
Araştırma ödevleri*
Sürece Göre Yerleşim ve Ürüne Göre Yerleşim Düzeninin Özelliklerinin Karşılaştırılması
| Özellik | Sürece Göre Yerleşim | Ürüne Göre Yerleşim |
|---|---|---|
| Ürün Çeşitliliği | Yüksek | Düşük |
| Kaynak Kullanımı | Genel amaçlı | Özel amaçlı |
| Kaynak Özelliği | İş gücü yoğun | Teknoloji yoğun |
| Ürün Esnekliği | Yüksek | Düşük |
| Üretim Hızı | Düşük | Yüksek |
| Malzeme Taşıma Maliyeti | Yüksek | Düşük |
| Stok Alanı (Yarı Mamul) | Yüksek | Düşük |
Sürece Göre Yerleşim (Fonksiyonel Yerleşim):
- Avantajı: Çok farklı ürünler üretebilme esnekliğine sahiptir. Genellikle daha çok insan gücüne dayalıdır ve makineler daha genel amaçlıdır (birçok farklı işi yapabilir).
- Dezavantajı: Ürünler farklı işlem merkezleri arasında dolaştığı için üretim hızı düşüktür, malzeme taşıma maliyetleri yüksektir ve işlemler arasında yüksek miktarda yarı mamul stok birikebilir.
Ürüne Göre Yerleşim (Hat Tipi Yerleşim):
- Avantajı: Standart ürünlerin yüksek hızda ve büyük hacimde üretimi için idealdir. Akış doğrusal olduğu için malzeme taşıma maliyetleri düşüktür ve yarı mamul stokları azdır. Genellikle özel amaçlı makinelere ve teknolojiye (otomasyon) dayanır.
- Dezavantajı: Ürün çeşitliliği çok düşüktür ve sistem esnek değildir. Farklı bir ürün üretmek veya işlem sırasını değiştirmek zordur ve maliyetlidir.
4- Karma Yerleşim
- Karma yerleşim, hem sürece göre yerleşim (fonksiyonel gruplama, atölye tipi) hem de ürüne göre yerleşim (üretim hattı, seri üretim) türlerinin özelliklerini birleştiren bir tesis düzenleme biçimidir. Üretimin bazı kısımlarının seri ve standart, bazı kısımlarının ise daha esnek ve çeşitli (parti üretimi gibi) olduğu fabrikalarda kullanılır.