- Finansal kurumlar, mevduat toplayarak bu fonları kredi verme ya da yatırım yoluyla değerlendiren ve piyasadaki fon arzı ile fon talebi arasında aracılık yapan kurumlardır.
- Piyasada fon akışını sağlamakla kalmayıp; risk, vade ve varlık niteliğini dönüştürmek, müşteriler adına ve kendi hesaplarına işlem yapmak, yeni finansal ürünler üretmek ve bilgi ile portföy yönetimi üzerinden piyasayı organize etmek gibi işlevleri vardır.
4.1. Para Yaratan Finans Kurumları
4.1.1. Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası
- Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası (TCMB), emisyon yetkisi ve reeskont uygulamalarıyla ekonomide para yaratan en stratejik kurumdur.
- Kurumun varlık sebebi ve temel amacı fiyat istikrarını sağlamaktır.
- Bu doğrultuda, Türk Lirası’nın iç ve dış değerini korumak için gerekli tedbirleri almak, kur rejimini belirlemek ve ülkenin altın ile döviz rezervlerini yönetmekle yükümlüdür. Nitekim Merkez Bankası sadece para basmakla kalmaz; finansal sistemde istikrarı sağlayıcı düzenleyici önlemler alarak piyasanın ritmini tayin eden bir üst otorite olarak görev yapar.
- İşlevsel açıdan açık piyasa işlemleri yürütmek, bankaların zorunlu karşılık oranlarını belirlemek ve mâlî piyasaları sürekli izlemek gibi operasyonel görevleri ifa eder. Özellikle bankaların likidite ihtiyaçlarını karşılamak üzere reeskont ve avans işlemleri yaparak sistemin tıkanmasını önler.
- Ödeme ve menkul kıymet transfer sistemleri kurarak Türk Lirası’nın tedavülünü düzenler ve bankalardaki mevduatların vade ile türlerini belirleyerek finansal mimariyi şekillendirir.
- Velhasıl; TCMB, ekonomideki para, kredi ve döviz politikalarının oluşturulmasından denetimine kadar her aşamada mutlak sorumluluk sahibidir.
ÖNEMLİ
- T.C. MERKEZ BANKASI’NIN EN TEMEL AMACI FİYAT İSTİKRARINI SAĞLAMAKTIR.
4.1.2. Bankalar
- Bankalar, kamu hukuku ve Merkez Bankası düzenlemelerine tâbi, esas faaliyet alanı mevduat kabulü olan stratejik işletmelerdir.
- Sermaye piyasalarında ise sadece geleneksel bankacılıkla sınırlı kalmayıp; kıymetlerin halka arzına aracılık etmek, ikincil piyasada alım-satım yürütmek ve repo gibi geri alım taahhütlü işlemleri gerçekleştirmek gibi kritik roller üstlenirler. Bu süreçte hem kurumsal hem bireysel müşteriler için yeni finansal araçlar ihraç ederek piyasa derinliğine katkı sağlarlar.
- Öte yandan bu kurumlar, ekonomik göstergelere ve emtiaya dayalı her türlü türev aracın ticaretine aracılık ederek risk yönetiminde merkezî bir konumda yer alırlar. Müşterilerine sundukları yatırım danışmanlığı ve profesyonel portföy yöneticiliği hizmetleri sayesinde, dağınık fonların en verimli ve üretken alanlara kanalize edilmesini sağlarlar. Nihayetinde bankalar, sermaye piyasasının akışkanlığını (likidite) tesis ederek paranın vadesini ve niteliğini piyasa ihtiyaçlarına göre yeniden yapılandırırlar.
- Daha kısa bir tanımla: Halktan mevduat toplarlar ve kredi verirler. Mevduat-kredi döngüsü üzerinden kaydi para yaratarak piyasanın likiditesini yönetirler.
4.2. Para Yaratmayan Finans Kurumları
- Bu kurumlar doğrudan para basmaz veya mevduat yoluyla para üretmezler; mevcut fonları transfer ederler.
4.2.1. Kalkınma ve Yatırım Bankaları
- Mevduat toplamazlar, daha ziyade sanayi yatırımlarına uzun vadeli fon sağlarlar.
4.2.2. Sosyal Güvenlik Kurumları (SGK)
- Sermaye piyasasının en önemli kurumlarından biridir.
- Üyelerinden topladıkları primleri (fonları), menkul kıymet piyasalarında değerlendirerek bir nevi kurumsal yatırımcı işlevi görürler.
- Emekli Sandığı, Bağ-Kur, Sosyal Sigortalar Kurumu.
4.2.3. Sigorta Şirketleri
- Riskleri havuzlayarak topladıkları primleri finansal piyasalarda uzun vadeli fon olarak değerlendirirler.
4.3. Sermaye Piyasasına Hizmet Veren Kurumlar
- KOBİ’den çıkıp devleşen şirketlerin, itibar ve prestij kazandığı sahadaki aktörler.
4.3.1. Yatırım Fonu (Mutual Fund)
- Bu yapı bir anlaşma ve inançlı mülkiyet esasına dayalı bir havuzdur. Tüzel kişiliği yoktur.
- Bir banka veya portföy yönetim şirketi tarafından hazırlanan bir iç tüzük/anlaşma çerçevesinde kurulur.
- Profesyonel portföy yöneticileri, yatırımcıdan topladıkları parayı bu havuzda (portföyde) işletirler.
- Yatırımcı buraya ortak olmaz, sadece havuzdan bir pay (katılma belgesi) alır.
4.3.2. Yatırım Ortaklıkları (Investment Trust)
- Bu yapı bir şirkettir (Anonim Şirket).
- Şirketleşme yoluna gidilmiştir ve tüzel kişiliği mevcuttur.
- Profesyonel kadrolar tarafından yönetilen bir portföyü işletirler; yatırımcı ise bu şirketin hisse senedini alarak doğrudan şirkete ortak olur.
4.3.4. Aracı Kurumlar
- Finansal piyasaların işleyişi hakkında bilgisi olmayan fon sahiplerine (halka) rehberlik ederler.
- Yatırımcının emrini borsaya iletirler. İşlevleri arasında “arama ve bilgi edinme maliyetlerini düşürmek” vardır.
- İşletme ve Borsa arasındaki o kaçınılmaz köprüdür. Halka arza aracılık ederler, portföy yönetirler. Onlar olmadan “devler ligine” (BİST) girilemez.
- Bir nevi piyasanın “kapı görevlileri”dir.