7- Nakit Bütçesi ve Fon Kaynakları

1. Nakit Bütçesi

• İşletmenin nakit giriş ve çıkışlarının miktar ve zaman bakımından uyumlaştırılmasını sağlayan kısa vadeli planlara nakit bütçesi denir.
  • “Bütçe”, Latince bulga sözcüğünden türemiştir ki o da “çanta, bohça” gibi anlamlara gelir. Nakit bütçesindeki mesele “çantaya” giren ve çıkan parayı kontrol etmektir.
• Atıl parayı yatırıma yönlendirmek, nakit iskontolarından faydalanmak, borçları vadesi geldiğinde tıkır tıkır ödemek, nakit ihtiyacını zamanında görmek gibi nedenlerle düzenlenir.
• Nakit bütçesi şunu söylemek için yapılıyor da diyebiliriz:

“Şu ay kasam eksiye düşüyor, şu kadar krediye ihtiyacım var.”

1.1. Nakit Bütçesi Nasıl İşler?

1. Günlük, haftalık veya aylık olmak sûretiyle süre belirlenir.
2. Satışlardan gelen paralar, yani nakit girişleri tahmin edilir.
3. Ödemeler ve giderler gibi nakit çıkışları tahmin edilir.
4. Denge kurulması için net akış ve kasa bakiyesi hesaplanır.

1.1.1. Nakit Girişleri (Cash Inflows)

• Satış hâsılatı ile nakit girişi aynı anda gerçekleşmeyebilir.
• Peşin Satışlar: Anında kasaya girer.
• Kredili Satışlar: Vâdeli alacaklardır. Paranın ne zaman tahsil edileceğinin doğru hesaplanması gereken nokta burasıdır.
  • Kredili satış = satışın yapıldığı ay DEĞİL, paranın kasaya girdiği ay yazılır.
• Diğer girişler: Tahvil satışı, duran varlık satışı gibi olağan dışı girişler de olabilir.

1.1.2. Nakit Çıkışları (Cash Outflows)

• Üretim ve operasyon için cebimizden çıkan her şey.
  • Ham madde ve işçilik.
  • Yöneticilerin maaşları, vergiler, kira.
  • Yatırım harcamaları (yeni bir makine alımı vs.).

1.2. Hesaplama Örneği: Tahsilat Takvimi

• Diyelim ki bir ayda toplam 100 birim satış yaptık.

  • %50 Peşin: 50 birim hemen kasada.
  • %50 Kredili: Geriye kalan 50 birim vâdeli.
  • Bu vâdeli kısmın tâhsilatı zamana yayılıyor:
    • %80’i 1 ay sonra: Gelecek ay kasaya girecek.
    • %20’si 2 ay sonra: İki ay sonra kasaya girecek.

• Örnek bir senaryo üzerinden gidelim. Diyelim ki ocak ayında 6.000₺ satış yaptık.

1. Peşin: ₺$6.000\times$ %$50$ = ₺$3.000$ $\to$ (Ocak’ta girdi).
2. Kredili: Kalan ₺$3000$ alacak yazıldı.
   1. Bu $3.000$‘in %$80$‘i ($2.400$) Şubat’ta tahsil edilecek.
   2. %$20$‘si ise ($600$) Mart’ta tahsil edilecek.

• Nakit girişleri tablosu oluşturulurken her ayın “peşin”ini ve önceki aylardan sarkan vadeli tahsilatları alt alta toplayıp o ayın toplam nakit girişini buluyoruz ($I$).

1.3. Nakit Dengesi

• Girişleri ($I$) ve çıkışları ($II$) hesapladıktan sonra şu formülü çalıştırıyoruz:

$$\text{Net Nakit Akıs¸ı = Toplam Giris¸ler (I) - Toplam C¸ıkıs¸lar (II)}$$

• Ancak burada bitirmiyoruz. Bir de kümülatif nakit (birikimli denge) var.

$$\text{Do¨nem B. Nakit + Net Nakit Akıs¸ı = D. S. Ku¨mu¨latif Bakiye}$$

• Eğer dönem sonu kümülatif bakiye işletmenin belirlediği minimum nakit gereksinimiin altına düşerse nakit açığı veriyor demektir.
  • Böyle bir durumda kredi bulmamız gerekiyor. Bkz. Ticarî Banka Kredilerinin Çeşitleri
• Eğer altına düşmez de üstüne çıkarsa, nakit fazlası vardır.
  • Böyle bir durumda da parayı yatırıma yönlendirmeliyiz.

2. Fon Kaynakları

2.1. Kısa Vadeli Fon Kaynakları

• İşletme sermayesi unsurlarının finansmanında kullanılan fon kaynaklarıdır. İşletmenin döner değeri ne kadar yüksekse, bu fona duyulan ihtiyaç da o kadar artar.

2.1.1. Ticarî Kredi (Satıcı Kredisi)

• Satıcının malını satabilmek için alıcıya açtığı kredidir. Bu kredinin işletmeye örtük (zımnî) bir maliyeti vardır. İki türlü işler:

Açık Hesap:

• Alıcının satıcıya bir ödeme yapmadığı hesap. Alıcı satıcıya ödeme yapmaz; alacak satıcının defterini alacak, alıcının defterine ise borç olarak kaydedilir. En yalın ve en güvenilir yöntemdir.
  • Satıcının Defteri: Satıcı, malı sattığı için parayı alacaklı konumundadır. Bu yüzden kendi muhasebe defterine bu tutarı “Alacak” olarak yazar
  • Alıcının Defteri: Alıcı, malı aldığı ancak henüz parasını ödemediği için borçludur. Bu yüzden kendi defterine bu tutarı “Borç” olarak kaydeder
  • Neden en yalın yöntem?: Geçmiş derslerden de bilindiği üzere, ticarî kredinin iki kullanım şekli vardır: Açık Hesap (Senetsiz Alacaklar) ve Borç Senetleri (Senetli Alacaklar).
    • Borç senetlerinde bono veya poliçe düzenlenmesi, imzalanması ve takip edilmesi gerekirken açık hesapta hiçbir bürokratik belgeye gerek yoktur. Sadece iki tarafın aralarındaki güvene binaen defterlerine not düşmesi yeterlidir, bu yüzden en basit (yalın) yöntemdir.

Borç Senetleri:

• Satıcı işi sağlama alır; alıcıdan bono ve poliçe ister.
• Bkz. Senetli Alacaklar

2.1.2. Ticarî Banka Kredileri

• Ticarî bankaların en fazla 1 yıl vadeyle, işletme sermayesi ihtiyacını, alacak ve stok finansmanını karşılamak için verdiği kredilerdir.

2.1.2.1. Avans Kredisi

• İşletme bankaya senet, mal veya menkul kıymet verir; karşılığında avans (nakit) çeker.
  • Bir başka ifadeyle; işletme, elindeki değerli varlıkları (senet, mal, menkul kıymet vb.) bankaya bir nevi rehin (teminat) olarak verir. Banka bu varlıkların değerine göre bir limit belirler ve işletmeye nakit (avans) kullandırır.

2.1.2.2. Cari Hesap Kredisi (Sürekli İşleyen Esnek Hesap)

• Banka ile işletme arasında sürekli açık duran esnek bir hesaptır. Tek seferlik bir kredi çekip bitirmek gibi değildir; yaşayan bir süreçtir.
• Banka ve işletme arasındaki hesaplar sürekli borç-alacak şeklinde tutulur. İşletme ihtiyacı oldukça para çeker, eline para geçtikçe hesaba yatırır. Ana para ve faiz ödemeleri her işlemde değil, belirli dönemlerin sonunda topluca yapılır.
• Daha derli toplu yazarsak; Banka ile işletme arasında sürekli işleyen bir borç-alacak hesabıdır. Ana para ve faiz ödemeleri belirli dönem sonlarında yapılır; esnektir.
  • Kredi kartı limiti gibidir. Limiti istediğimiz zaman kullanırız, değil mi? Maaş yatınca borcu kapatırız, sonra tekrar kullanırız… Bir döngü hâlinde ödeme yaparız.

2.1.2.3. Alacak Senetleri İskontosu

• İşletme elindeki (henüz vadesi gelmemiş) senetleri bankaya verir. Banka, faiz ve komisyonu (iskontoyu) “peşin” düşer, kalanı işletmeye öder. Yani senedi kırdırır
• İşletmenin elinde müşterisinden aldığı, vadesi henüz gelmemiş (örneğin 3 ay sonra tahsil edilecek) bir senet var ama paraya bugün ihtiyacı var diyelim. İşbu senet bankaya götürülür, banka bize vadesine kadar geçecek süre için kendi faizini ve komisyonunu (buna iskonto denir) hesaplar ve bu tutarı senedin toplam değerinden peşin olarak düşer. Geriye kalan parayı işletmeye öder.
• Daha detaylı bilgi için bkz. Alacak Senetleri İskontosu, Faktoring Şirketleri, faktoring, Factoring (Faktoring)

2.1.2.4. Açık Kredi

• Teminatsız kredidir. Bankanın sadece işletmenin veya şahsın ticarî itibarına ve geçmişine güvenerek verdiği teminatsız kredi.
  • Banka kendini garantiye alacak maddî bir şey almaz. Tek güvence ilgili şahsın “imza”sı ve sözüdür. Bu sebeple işbu kredi herkese değil, mâlî durumu çok sağlam olan işletmelere verilir.

2.1.2.5. Kefalet Karşılığı Kredi

• Adından da anlaşılacağı üzere, kefil gösterilerek alınan krediye denir.
• Kredinin verilmesi için borçlunun yanı sıra, borcu ödeyeceğini taahhüt eden üçüncü bir kişinin imzasının alındığı kredidir.
  • Burada borç sadece bizim değil, kefilin de borcudur.
• Hoca derste şöyle söylemişti:

“Babanıza bile kefil olmayın.”

2.1.2.6. Akreditif Kredisi

• Bkz. akreditif
• Sadece ithalat yaparken kullanılır. Malı görmeden parayı kaptırmamamızı sağlar.
• İthalatçılara yönelik bir kredidir. İthalatçı malın bedelini peşin ödemek zorunda kalmaz; mal gümrüğe geldiğinde ödemeyi bankaya yapar.
• NOT: Bu kredi nakit para çekip harcamak için değildir. Sadece dış ticarette mal bedelini ödemek için kullanılır.

2.1.2.7. Teminat ve Kefalet Mektupları

• Burada bankadan para değil, itibar satın alıyoruz.
• Bankadan nakit çıkışı gerektirmeyen gayri nakdi kredidir.
• Elimize geçen şey sadece üzerinde bankanın logosu olan bir kâğıttır. Banka bu kâğıtla “Bu eleman işini yapmazsa cezayı ben ödeyeceğim” der, işletme adına bir işin yapılacağına dair üçüncü şahıslara garanti verir.

2.1.3. Avans

• Sipariş üzerine çalışan veya rekabetin az olduğu sektörlerdeki işletmelerin henüz üretip teslim etmedikleri mal/hizmet için müşteriden “peşin” aldıkları paradır. Bir nevi faizsiz fon kaynağı denilebilir.

2.1.4. Stoklar Karşılığı Kredi

• İşletmelerin stoklarını bankaya gösterip “Bunlar para eder, ver bana kredi” demesidir ki, iki usulü vardır bunun:

a) Koşulsuz Menkul Rehni (Dükkan Açık)

• Banka dükkanımıza gelir ve “Tamam, senin içeride 1 milyonluk malın var, sana kredi veriyorum ama bu malların hepsi (ve gelecekte alacakların da) benim teminatımdır” der.
• Malı satmaya ve dükkanı çevirmeye devam ederiz. Sadece üzerlerinde hukukî bir hak (haciz hakkı) tutar banka. Bir mağazanın devren satılık olması gibi bir nevi.

b) Koşullu Menkul Rehni (Dükkan Kilitli)

• Bankanın bize güvenmediği durumdur. Malları alır, bir depoya kilitler, anahtarı cebine koyar, seri numaralarını da tek tek kaydeder.
• O mala dokunamayız, “müşteri çıktı, şu malı satayım” diyemeyiz, bankadan izin almak gerekir. Bankanın izni olmadan o mala dokunulamaz.

2.1.5. Finansman Bonosu

• Anonim şirketlerin (A.Ş.) kısa vadeli borçlanmak için ihraç ettikleri senetlerdir.
  • Bkz. Hisse Senedi
• Şirket bir kağıt yazar: “Bunu alana 6 ay sonra 100 TL ödeyeceğim, ama şimdi bana 95 TL ver.” Yani iskonto (indirim) yaparak senedi satar.
  
• Vade: Çok kısa vadelidir (En az 90 gün, en çok 1 yıl «360 gün». 30 gün ve katları şeklinde)
• İskonto Esası: Üzerinde yazılı değerden ucuza satılır; vadesinde nominal değeri ödenir.
• Küpür: 3-5 kuruşluk olmaz. Küpür büyüklüğü en az 5 milyon TL’dir. Dolayısıyla büyük yatırımcılar içindir. Güvenilirliğine göre A’dan F’ye kadar karne notu (tipi) vardır.

2.1.6. Factoring (Faktoring)

• Mantığı aşağı yukarı şöyledir: “Ben malı sattım ama parasını 3 ay sonra alacağım. Müşterinin peşinden koşmakla ya da muhasebesiyle uğraşamam, meşgul bir insanım. Al bu faturayı, parayı sen tahsil et, komisyonunu kes, paramı şimdi ver.”
• Factor kurumu sadece para (finansman) sağlamaz; aynı zamanda garanti (alacağın ödenmeme riskini üstlenme), tahsilat ve muhasene hizmetlerini de bir paket hâlinde sunar.
• Süreç şöyle işler:
  1. Satıcı işletme, faktoring şirketine başvurur.
  2. Siparişler alınır ve faktoring şirketine onaylatılır.
  3. Mal müşteriye gönderilir.
  4. Fatura faktoring şirketine temlik edilir (devredilir).
  5. Faktorint şirketi, satıcıya ön ödeme yapar (kasanın dolduğu an bu).
  6. Vade geldiğinde faturanın bedelini alıcından faktoring şirketi tahsil eder.

Etimolojisini bilmek fayda sağlayacaktır. Latince «facere» "yapmak, etmek" fiilinden türeyen "factor" kelimesine dayanır. Kelime anlamı itibariyle "yapan, eden, iş bitiren" demektir. Bizim adımıza işi "yapan", tahsilatı "eden" aktör.

• Bkz. faktoring, Faktoring Şirketleri

2.1.7. Menkulleştirme (Securitization)

• Likiditesi düşük varlıkların ve alacakların bir havuzda toplanıp piyasada alınıp satılabilir “kıymetli evrak” (borç senedi) hâline getirilmesidir.
  • 1970’lerde ABD’de ipoteğe dayalı menkul kıymetlerle (Mortgage) başlamış, Türkiye mevzuatına ise 1992’de girmiştir.
  • Arapça «n-k-l» “nakil” kökünden gelir; “bir yerden bir yere taşınabilir” anlamında.
  • Gayrimenkul (taşınmaz) veya donuk bir alacağı elden ele dolaşabilen (nakledilebilen) bir kâğıda dönüştürme işlemidir.
    • İngilizcesindeki «security» ise Latince «securus» “endişesiz, emin” kelimesinden gelir.; gelecekteki parayı bugünden “sağlama” almayı ifade eder.

VDMK: Alacakları Paketleyip Satmak

• Menkulleştirmenin Türkiye’deki hâlidir. İhraççıların kendi ticarî işlemlerinden doğan alacakları karşısında ihraç ettikleri kıymetli evraklardır.
  • “Bankaların veya büyük şirketlerin elindeki ‘tahsil edilecek paraları’ bir havuzda toplayıp, bunları bir yatırım aracına dönüştürmesi.”
  • Doğrudan ihraç edilebileceği gibi, alacakların devralınması sûretiyle dolaylı olarak da ihraç edilebilir
• Mantığı şöyledir: Bankanın elinde binlerce kişinin ödeyeceği konut kredisi veya kredi kartı borcu vardır. Banka bu parayı 10 yıl beklemek istemez, bu borçları bir paket yapar (Varlığa Dayalı Menkul Kıymet - VDMK), yatırımcılara “Bu paketi alın, krediler ödendikçe parası size aksın” der.
• VDMK’ye Konu Olan Alacak Türleri:
  • Tüketici kredileri, konut kredileri, finansal kiralama (leasing) alacakları, ihracat alacakları, taksitli satış alacakları.
• Kimler ihraç eder:
  • Bankalar, finansal kiralama şirketleri ve genel finans ortaklıkları.

2.2. Orta Vadeli Fon Kaynakları

• İşletmelerin anlık değil, devamlılık arz ede fon ihtiyaçları için kullanılan; vadeleri genellikle 1 ila 5 yıl arasında değişen kaynaklardır (bazı ülkelerde bu süre 10 yıla kadar uzayabilir).

• Aşağıdaki 3 orta vadeli fon kaynağı sunumlarda ismen geçse bile derste açıklanmadı diye hatırlıyorum, belki derste anlatılmıştır ancak bilemiyorum. Leasing ve Forfaiting’e değinildi sunumda.

  1. Orta Vadeli Banka Kredileri
  2. Sigorta Şirketlerinin Orta Vadeli Kredileri
  3. Makine ve Teçhizat Karşılığı Orta Vadeli Kredi

2.2.1. Leasing (Finansal Kiralama)

• Bir yatırım malının mülkiyetinin kiralayan şirkete kalması, kullanım hakkının ise belirli bir kira bedeli karşılığında kiracıya (işletme) bırakılmasıdır.
• Geç Latince lexara “gevşetmek, salmak” > Fransızca laissier “bırakmak” > İngilizce leasing “her türlü kiralama”.
  • Mülkiyetin bağını gevşetip kullanım hakkını başkasına salmak/bırakmak.
• “Satın alma, kirala; enerjini mülkiyete değil kullanıma harca.”
• Gidip de 1 milyon dolarlık makineye peşin para bağlamayız. Leasing şirketi alır, biz kira öder gibi taksit taksit öderiz. Dönem sonunda (genelde 4-5 yıl), sembolik bir paraya malı satın alır mülkiyeti de üstüne alırız.

Leasing Türleri

Üç ana aktör var:

1. Kiracı: Malı kullanmak isteyen, fon arayan işletme.
2. Kiralayan (Leasing Şirketi): Parası olan, malı satıcıdan satın alır, sonra kiracıya orta/uzun vadeli kiralar. Sözleşme bitene kadar malın hukukî sahibi odur.
3. Satıcı: Malı üreten firma (Bu senaryoda figürandır, malı satar çekilir).

Faaliyet Kiralaması (Operation Leasing)

Burada operasyonel yükümlülük Leasing Şirketindedir.

• Genellikle tüketim mallarına yöneliktir.
• Kısa vadelidir.
• Bakım ve onarım sorumluluğu kiralayana (Leasing Şirketi) aittir.
• Kiracı (İşletme) tarafından önceden haver verilmek sûretiyle feshedilebilir.
• Amaç, kullanıp iade etmektir.

Finansman Kiralaması (Financial Leasing)

Burada ekonomik mülkiyet ve riskler kiracıya (işletme) geçer.

• Esas leasing budur.
• Orta ve uzun vadelidir.
• Malın bütün risk ve menfaatleri, kiralayan (leasing şirketi) tarafından, aynen mal sahibiymişçesine kiracıya devredilir. Bakım ve onarım sorumluluğu teknik olarak kiracıdadır.
• Cayma hakkı yoktur, sözleşme önceden feshedilemez.
• Amaç, kiracının dönem sonunda malın mülkiyetine sahip olmasıdır (Genellikle sembolik bir bedelle devralınır).

Satış ve Geri Kiralama (Sale and Lease Back)

• Nakit sıkışıklığı yaşayan bir işletmenin, kendi binasını veya makinesini leasing şirketine satması ve akabinde aynı malı tekrar geri kiralamasıdır. Böylece hem toplu para girişi sağlanır hem de mal kullanılmaya devam edilir.

Uluslararası Leasing

• Kiracı ve kiralayanın farklı ülkelerde olması durumu.

2.2.2. Forfaiting

• Bkz. Banka Dışı Finansal Kuruluşlar, Forfaiting Kuruluşları

• Kredili mal ve hizmet ihracatından doğan ve gelecekte tahsil edilecek orta vadeli bir alacağın, vadeden önce satılarak tahsil edilmesidir.

  • Fransızca à forfait “toptan, götürü usulü” tabirinden türetilmiştir. Hukukî ve finansal bağlamda “rücu hakkından feraget etmek” anlamına gelir.
    • YANİ İHRACATÇI İŞLETME, ALACAĞINI SATTIĞI ANDA, O PARANIN ÖDENMEME RİSKİNİ DE TAMAMEN ALICI KURULUŞA (FORTFAITER’A) DEVREDER VE ARKASINA BAKMAZ.

  Forfaiting Kuruluşları

  • Faktoringe benzer ancak temel farkları vardır. Forfaiting genellikle orta ve uzun vadeli, senet veya poliçe gibi kıymetli evraka bağlanmış ve özellikle ihracattan doğan alacakların finansmanında kullanılır.
  • 6 ay ila 10 yıl vadelidir.
  • Temel Özellik: En önemli özelliği rücusuz (without recourse) olmasıdır. Yani forfaiting kuruluşu, alacağı satın aldığında borçlunun ödememe riskini (hem ticarî hem politik riski) tamamen üstlenir. Alacak tahsil edilemezse, malı satan ihracatçı firmaya geri dönemez. Bu özellik ihracatçı için büyük bir güvence sağlar.

  Orijinal bağlantı

Sistemin İşleyişi

• Konu: Senetsiz alacaklar forfaiting konusu olabilir ancak uygulamada genellikle bono ve poliçe gibi Senetli Alacaklar tercih edilir.
• Vade: Faktoring işleminden en kesin farklı vadesidir. Faktoring kısa vadeli iken, forfaiting’de vade 6 ay ile 10 yıl arasında değişmektedir.
• Amaçlanan, ihracatçı işletmenin uzun vadeli alacaklarını anından nakdeç evirerek likidite sağlaması ve kur/faiz/tahsilat riskinden kurtulmasıdır.

---

ÖZELLİK	FACTORING	LEASING	FORFAITING
Neyi Kapsar?	Fatura (Senetsiz Alacak)	Makine / Yatırım Malı	Senet (Bono / Poliçe)
Vade	Kısa (Genelde 1 yıla kadar)	Orta (Genelde 1-5 yıl),	Orta/Uzun (6 ay - 10 yıl)
Temel İşlev	Faturayı kırdırıp nakit almak	Malı satın almadan kiralamak	İhracat senedini satıp kurtulmak
Kullanım Alanı	İç ve Dış Ticaret	Yatırım / Üretim	Sadece İhracat
Mülkiyet Durumu	Alacak hakkı devredilir	Mülkiyet şirkette, kullanım bizde kalır	Alacak hakkı satılır
Ödeme Zamanı	Faturanın temlikinden hemen sonra ön ödeme yapılır	Malın kullanımı boyunca kira taksitleri şeklinde ödenir	Alacak senedi devredildiğinde tutar iskontolu olarak peşin ödenir
Risk Devri (Rücu)	Anlaşmaya bağlıdır (Kabili rücu veya gayri kabili rücu olabilir)	Finansal kiralama türünde tüm risk ve menfaat Kiracıdadır	Kesinlikle yoktur, satıcı riski tamamen devreder