Noetic Logos

Yazı Tipi
Diğer Fontlar
Boyut

Working plan i guess

5 dakika okuma süresi

Veri Tabanı Yönetim Sistemleri: Komutların Mantığı ve Teknik İşleyişi

İşbu doküman; birkaç materyalin süzülmüş, gereksiz teferruattan arındırılmış ve teknik derinliği artırılmış bir derlemesidir. Maksat sadece söz dizimini (syntax) ezberlemek değil, komutun art alanında veriyi nasıl manipüle ettiğini, yani execution plan dâhilinde neler döndüğünü kavramaktır.

Etimolojik Dipnot: "Data"

Mevzubahis “Data” kelimesi, Latince dare (vermek) fiilinden türeyen datum (verilen) kelimesinin çoğuludur. Hint-Avrupa anadilinde *do- köküne kadar uzanır. Yani veri; bize “verilmiş” olandır, ham maddedir. Bizim işimiz, bu ham yığını SQL (Structured Query Language) vasıtasıyla işleyip enformasyon denen o işlenmiş cevhere dönüştürmektir.

1. DML (Data Manipulation Language) - Veri İşleme Dili

DML komutları, veri tabanının şemasına (metadata) dokunmaz; tablonun ihtiva ettiği verinin kendisine, yani satırlara (rows/tuples) müdahale eder.

INSERT (Kayıt Ekleme)

Tablo yapısı içerisinde yeni bir satır (row) oluşturur. Bu işlem, diske fiziksel bir yazma (write) operasyonudur.

  • Teknik İşleyiş: Tanımlanan tablo şemasındaki constraint (kısıtlama) ve veri tiplerine (int, varchar, date) uygun olmak kaydıyla, bellekteki veriyi tabloya zerk eder.
  • Kritik Nokta: Kolon isimlerini açıkça belirtmek elzemdir. Aksi takdirde değerleri, tablonun yaratılış sırasına göre körlemesine girmek zorunda kalırsın ki bu, hataya açık bir acemiliktir.
-- Doğru Kullanım (Best Practice): Kolonları spesifik olarak belirt.
INSERT INTO tbl_musteriler (isim, soyisim, email, telefon)
VALUES ('Ahmet', 'Yılmaz', 'ahmet@mail.com', '05551234567');

UPDATE (Veri Güncelleme)Mevcut bir kaydın, belirli niteliklerini (attribute) değiştirir.

  • Teknik Uyarı: Bu komut tehlikelidir. Zira WHERE koşulu belirtilmezse, veritabanı motoru (engine) bu emri “tablodaki tüm satırları al ve hepsinin ilgili kolonunu bu yeni değerle değiştir” şeklinde yorumlar. Bu da verinin bütünlüğünü (integrity) yerle bir etmek demektir.
-- DİKKAT: Where kullanılmazsa tüm tabloyu tek bir değere eşitlersin.
UPDATE tbl_personeller
SET maas = 25000, unvan = 'Uzman'
WHERE personel_id = 42; -- Sadece ID'si 42 olan satırı hedefler.

DELETE (Veri Silme)

  • Satırı tablodan fiziksel olarak kaldırır.
  • Fark: TRUNCATE tablonun içini tamamen boşaltıp auto-increment değerlerini sıfırlarken (DDL operasyonudur); DELETE satır bazlı işlem yapar ve transaction log tutar. Yani DELETE daha maliyetlidir ama seçicidir.
-- Sadece belirli kriteri sağlayan veriyi uçurur.
DELETE FROM tbl_urunler
WHERE stok_adedi = 0;

2. DQL (Data Query Language) - Veri Sorgulama Dili

  • DQL, veritabanının durumunu (state) değiştirmez; sadece okur (read-only). Temel yapı taşı SELECT ifadesidir.

SELECT ve İzdüşüm (Projection)

  • Veritabanından veri kümesi çekme işlemidir. Matematiksel olarak, bir tablonun (ilişkinin) belirli niteliklerini seçip diğerlerini maskelemek, yani izdüşüm almaktır.
  • SELECT *: Tüm kolonları getirir. Performans düşmanıdır (IO cost yüksektir).
  • SELECT kolon1, kolon2: Sadece istenen veriyi getirir. Makul olan budur.

ALIAS (Takma Ad - AS)

  • Sorgu sonucunda dönen kolon başlıklarını (header) yeniden adlandırır.
  • Kullanım Amacı: Veritabanındaki fiziksel kolon ismi (örn: prs_maas_brut) ile sunum katmanındaki isim (örn: Maaş) arasındaki bağı koparmak ve okunabilirliği artırmaktır.
SELECT ad AS Personel_Adi, soyad AS Soyad, maas*12 AS Yillik_Gelir 
FROM tbl_personeller;

DISTINCT (Tekilleştirme)

  • Sonuç kümesindeki (result set) mükerrer (duplicate) kayıtları elimine eder.
  • Mantık: Arka planda bir sort (sıralama) veya hash işlemi yaparak birbirinin aynısı olan satırları teke indirir ve sadece benzersiz (unique) değerleri döndürür.
-- Kaç farklı şehirde müşterimiz var? (Tekrar edenleri atar)
SELECT DISTINCT sehir FROM tbl_musteriler;

3. FİLTRELEME MEKANİZMALARI (WHERE Clause)

  • Veri setini, belirli bir mantıksal önermeye (predicate) göre daraltma işlemidir. WHERE bloğu, her bir satır için TRUE, FALSE veya UNKNOWN döndüren bir mantıksal test uygular. Sadece TRUE dönen satırlar sonuç kümesine dahil edilir.

Temel ve Mantıksal Operatörler

  • Mantıksal Bağlaçlar:
  • AND: Kesişim kümesidir. Şartların hepsi sağlanmalıdır.
  • OR: Birleşim kümesidir. Şartlardan biri yeterlidir.
  • ( ) Parantez: İşlem önceliğini (precedence) belirler. Karmaşık mantıksal ifadelerde parantez kullanmamak, sorgunun yanlış çalışmasına sebebiyet verir ki bu tam bir amatörlüktür.
-- "Muhasebe" departmanında olup, (Soyadı 'Kara' olan VEYA Maaşı 15000 altı olanlar)
SELECT * FROM tbl_personeller
WHERE departman='Muhasebe' AND (soyad='Kara' OR maas < 15000);

LIKE (Desen Eşleştirme)

  • Metin tabanlı verilerde, tam eşitlik yerine belirli bir desene (pattern) uygunluk arar.
  • % (Wildcard): Sıfır veya daha fazla karakteri temsil eder.
  • _ (Underscore): Tek bir karakteri temsil eder.
-- 'A' ile başlayıp, dördüncü harfi 'e' olan kayıtlar
SELECT * FROM tbl_urunler WHERE urun_adi LIKE 'A__e%';

IN (Liste Operatörü)

  • Bir değerin, statik bir liste veya bir alt sorgu (subquery) sonucu dönen küme içinde olup olmadığını kontrol eder. Çoklu OR kullanımının daha optimize ve temiz halidir.
SELECT * FROM tbl_musteriler
WHERE sehir IN ('İstanbul', 'Ankara', 'İzmir');

4. İLERİ SEVİYE SORGULAMA VE İLİŞKİSEL YAPI

Subquery (Alt Sorgular)

  • Bir sorgunun çıktısının, dıştaki ana sorguya girdi (input) olarak verilmesidir.
-- Senaryo: 'İnsan Kaynakları'nın ID'sini bilmiyorum, dinamik olarak bulup personeli getir.
SELECT * FROM tbl_personeller
WHERE departman_id = (
    SELECT departman_id FROM tbl_departman
    WHERE departman_adi = 'İnsan Kaynakları'
);

JOIN (Tablo Birleştirme)

  • Normalizasyon ile parçalanmış veriyi, sorgu anında sanal olarak tekrar birleştirme işlemidir.
  • INNER JOIN: İki tabloda da eşleşen (kesişen) kayıtları getirir. Eşleşmeyenler sonuç kümesinden atılır.
-- Personelin adı ile Departman adını aynı satırda göstermek
SELECT P.ad, P.soyad, D.departman_adi
FROM tbl_personeller AS P
INNER JOIN tbl_departman AS D ON P.departman_id = D.departman_id;

AGGREGATE FUNCTIONS & GROUP BY

  • Veriyi satır bazında değil, kümeler bazında analiz eder.
  • Fonksiyonlar: COUNT (Say), SUM (Topla), AVG (Ortalama), MAX/MIN (Uç değerler).
  • GROUP BY: Veriyi belirli bir kolona göre paketler (gruplar). Aggregate fonksiyonları bu gruplar üzerinde çalışır.
  • HAVING: Gruplanmış veri üzerinde filtreleme yapar. WHERE, gruplamadan önce çalışır; HAVING ise gruplama ve aggregate işleminden sonra çalışır.
-- Hangi kategoride toplam stok 100'den fazlaysa onu getir.
SELECT kategori, SUM(stok_miktari) as ToplamStok
FROM tbl_urunler
GROUP BY kategori
HAVING SUM(stok_miktari) > 100;

Grafik Görünümü