(Finansman Kararları)
- “Yatırım için gerekli fonlar nasıl elde edilecek?” sorusuna cevap arar.
- Kâr eden bir firmanın elde ettiği kârları dağıtmayıp firma bünyesinde tutması ile fon sorununun çözüleceği düşünülebilir. Ancak firmalarda para giriş ve çıkışlarında miktar ve zaman yönünden farklılıklar çıkmaktadır. Bu nedenle fon açığı olduğunda aradaki fark firma dışındaki üçüncü kişi veya kurumlardan (bankalar, üçüncü kişiler, firmalar, sermaye piyasaları) sağlanabilir. Kullanılan her bir kaynağın firmaya farklı maliyetler çıkaracağı unutulmamalıdır. Bu nedenle fonların sağlanmasının yanında en uygun fon kaynağının araştırılıp bulunması da ayrıca önemlidir.
- İşletmeler fon ihtiyaçlarını temelde iki ana kaynaktan karşılar: Öz Kaynaklar ve Yabancı Kaynaklar.
- Finansal Yapı: Bir işletmede kullanılan sermayenin elde edildiği kaynakların türü, özellikleri ve bu kaynakların kendi aralarındaki bileşimi o işletmenin finansal yapısını ortaya koyar.
3.3.1. Öz Kaynaklar ve Ortaklık Yapısı (İç Finansman)
- Firma kurulum aşamasında değer verenler verdikleri değer (sermaye) kadar firma üzerinde söz/hak/pay sahibidir. Firma bu kişilere borçlanır.
- Mikro ölçekli firmaların da bir sermayesi vardır ancak bu sermaye anonim şirketlerde olduğu gibi hisse senetlerine bölünmemiştir. Bu nedenle “hisse senedi payı” yerine sermaye payı denilir, ayırt edici özelliği budur çünkü.
- Sahip (Owner): Şirketin gerçek kontrolüne sahip kişi veya kişiler.
- Ortak (Partner - Shareholder): Şirkete sermaye koymuş kişidir. Anonim şirkette hissedar, limited şirkette ortak denir.
- Yatırımcı (Invester): Şirkete para yatıran kişidir. Yönetim söz hakkı sınırlıdır ya da hiç yoktur. Startup’a yatırım yapan kişi veya fon örnek verilebilir
İşletme dönem sonunda elde ettiği kârı iki temel şekilde kullanabilir: Bir kısmını ortaklara dağıtmak (temettü ödemesi) ya da tamamını veya bir kısmını işletme bünyesinde tutarak gelecekteki büyüme için kullanmak (oto-finansman). Bu kararlar öz kaynak yapısını doğrudan etkiler.
Sermaye Artırımı
- Bedelsiz Sermaye Artırımı: Firmanın kendi iç kaynaklarını (dağıtılmamış kârlar) sermayeye ekleyerek ortaklarına yeni hisse vermesi. Firmaya dışarıdan nakit girişi olmaz.
- Bedelli Sermaye Artırımı: Firmanın yeni hisse senedi çıkararak ve bunları ortaklara bir bedel karşılığında satarak sermayesini artırmasıdır. Karşılığında şirkete sıcak para (nakit) gelir.
Yedek Akçe (Dağıtılmamış Kârlar)
- Şirket kârının dağıtılmayıp kanunî zorunluluklar veya şirket ana sözleşmesi gereği ya da genel kurul kararıyla şirket bünyesinde bırakılan kısmıdır. Bu fonlar şirketin malî yapısını güçlendirir ve gelecekteki yatırımlar için kaynak oluşturur.
- Yasal Akçe (Kanunî Akçe): Türk Ticaret Kanunu gereğince ayrılması zorunlu olan yedek akçe.
- Statü Akçesi (Ana Sözleşme Akçesi): Kanunî zorunluluk olmamasına rağmen şirketin kuruluş belgesi olan esas sözleşme’de yer alan bir hüküm gereği kârdan ayrılması kararlaştırılan yedek akçedir.
3.3.2. Yabancı Kaynaklar (Dış Finansman - Borçlanma)
- Firmanın, sahipleri dışındaki üçüncü kişi veya kurumlardan belirli bir vade sonunda faiziyle birlikte geri ödemek koşuluyla sağladığı fonlardır. Üçüncü şahısların işletme varlıkları üzerindeki hakları da denilebilir.
- Başlıca yabancı kaynaklar şunlardır:
- Satıcılar (Kredili mal alımları -Satıcılardan borçlanma malın bedelini ileri bir tarihte ödemek üzere vadeye yaymaktır. İşletmeye kısa süreli finansman sağlar.)
- Finansal Kuruluşlar (paraya sıkıştığında kapısını çalacağın yerler)
- Devlet Kuruluşları
- Para Piyasaları ve Sermaye Piyasaları
Para Piyasası vs. Sermaye Piyasası
Finansal piyasalar temelde ikiye ayrılır:
- Para Piyasası (Money Market): Bir yıldan kısa vadeli fonların (nakit, “sıcak para”) alınıp satıldığı piyasadır. İşletmelerin günlük nakit ihtiyaçlarını (işletme sermayesi) karşılamak için kullandığı yerdir. Bankalar bu piyasanın en önemli oyuncularıdır. Hazine Bonosu ve Finansman Bonosu bu piyasanın araçlarıdır.
- Sermaye Piyasası (Capital Market): Bir yıldan uzun vadeli fonların ve menkul kıymetlerin işlem gördüğü piyasadır. İşletmelerin büyük ve uzun süreli yatırımlarını (fabrika kurmak vb.) finanse etmek için başvurduğu yerdir.
Devlet Kuruluşları
- Bir işletme kâr elde ettiğinde bu kâr üzerinde ilk hak sahibi devlettir. Vergiler işletme için ödenmesi zorunlu bir borçtur ve bilançoda “Yabancı Kaynak” kalemi olarak yer alır. Bu borç ödendikten sonra kalan net kâr ortaklar ve firma arasında paylaştırılabilir.
- Ödenecek vergiler ve SGK primleri gibi kamu borçlarının vadesi gelene kadar bu tutarlar işletmenin kasasında kalır. Bu sürece tahakkuk denir ve bu süre zarfında para, işletme için geçici bir fon kaynağı (emanette tutma) işlevi görür.
Geçici Vergi Sistemi
- Gelir ve kurumlar vergisi mükelleflerinin yıl içinde elde ettikleri kazançlar üzerinden üçer aylık dönemler hâlinde hesaplayıp ödedikleri bir peşin vergidir. Yıl sonunda hesaplanacak nihai vergiden mahsup edilir.
- Şirket yıl içinde kazanç elde ediyor.
- Vergiyi her 3 ayda bir peşin ödüyor (geçici vergi).
- Yıl sonunda nihai vergi hesaplanıyor ve önceden ödenen vergiler mahsup ediliyor → yani düşülüyor.
- Ödeme Takvimi: Üç aylık dönemi takip eden 2. ayın 17. gününe kadar beyan edilir ve ödenir.
| Dönem | Aylar | Beyan ve Ödeme Ayı |
|---|---|---|
| Ocak - Şubat - Mart | Mayıs | |
| Nisan - Mayıs - Haziran | Ağustos | |
| Temmuz - Ağustos - Eylül | Kasım | |
| Ekim - Kasım - Aralık | Şubat |
Sermaye Piyasaları
- Sermaye Piyasaları fon arz edenler (tasarruf sahipleri) ile fon talep edenleri (şirketler, devletler) menkul kıymetler aracılığıyla bir araya getiren piyasalardır. Şirketler için banka kredilerine alternatif, önemli bir borçlanma kanalıdır.
Kısa Vadeli Borçlanma Araçları (Vadesi 1 Yıldan Az)
- Hazine Bonosu: Devletin bir yıldan kısa vadeli borçlanma ihtiyaçları için çıkardığı borçlanma aracı.
- Finansman Bonosu: Büyük anonim şirketlerin (özel sektör şirketleri) kısa vadeli nakit ihtiyaçlarını karşılamak için çıkardıkları teminatsız borçlanma senetleri.
Uzun Vadeli Borçlanma Araçları (Vadesi 1 Yıldan Fazla)
Tahviller (Bond)
- Ayrıntılı bilgi için (bkz. Tahviller)
- Devletin veya anonim şirketlerin bir yıldan daha uzun vadeli fon sağlamak amacıyla çıkardıkları borçlanma senetleridir.
- Kuponlar: Tahvilin üzerinde bulunan ve belirli dönemlerde (örneğin 6 ayda bir) yatırımcıya yapılacak olan faiz ödeme yükümlülüğünü gösteren belgelerdir. Tahvilin faiz taksitidir.
- “Kupon oranı” tahvilin yıllık faiz oranını belirtir. “Kupon ödeme sıklığı” ise yılda kaç kez faiz ödeneceğini gösterir. Mesela 10. kupon ödemesi 10. faiz taksitinin ödenmesi demektir. Daha detaylı bilgi için kuponlar linkine tıklayınız.
- Devlet Tahvili: Devletin uzun vadeli yatırım projelerini finanse etmek için çıkardığı borçlanma senedidir.
- Özel Kesim Tahvili (Corporate Bond): Anonim şirketlerin yatırım gibi uzun vadeli finansman ihtiyaçlarını çıkardıkları tahvillerdir.
- Eurobond: Devletlerin veya şirketlerin uluslararası piyasalardaki yabancı para birimi cinsinden (genellikle Euro veya Dolar) ihraç ettikleri uzun vadeli tahvillerdir (Ayrıntılı bilgi için bkz. Eurobond).
- Eurobondlar ihraç edildikleri para biriminin faiz oranlarına ve genel piyasa koşullarına bağlı olarak bir borsa (fiyat) riski taşır.
- Ayrıca yabancı para cinsinden oldukları için yatırımcının yerel para birimi karşısında bir döviz kuru riski de barındırırlar.
- Eurobond: Devletlerin veya şirketlerin uluslararası piyasalardaki yabancı para birimi cinsinden (genellikle Euro veya Dolar) ihraç ettikleri uzun vadeli tahvillerdir (Ayrıntılı bilgi için bkz. Eurobond).