13- Sözcükte Yapı

1. Kök Çeşitleri

1.1. İsim Kökleri (Nominal Roots)

• Nesneleri karşılayan, eylem belirtmeyen köklerdir. Nesnelerin etiketidir.
  • Çocuk, masa, güney.

1.2. Fiil Kökleri (Verbal Roots)

• İş, oluş, hareket «yani eylem» belirten köklerdir. Master eki (-mak/-mek) alabilen yegâne taife.
  • Kork-, Kır-, doğ-

1.3. Sesteş Kökler (Homophonous) 📢

• Yazılışı aynı ancak anlamı tamamen farklı; aralarında hiçbir semantik bağ olmayan kökler.
  • Gül: Çiçek (isim), gülmek (fiil)
  • Yüz: Surat (isim), yüzmek (fiil)
• Sesteş kökte kelimenin isim hali ile fiil hali arasında anlam ilişkisi YOKTUR.

1.4. Ortak (İkili) Kökler 📢

• Yazılışı aynı ve anlamda da bir bağ var; aralarında semantik bağ var denilebiir. Hem isim hem fiil olarak kullanılabiliyor ve özünde aynı kavram var.
  • Boya: Hem nesne olan boya hem de boyamak eylemi. Sıva, Eski, Güven…
• Fark: Sesteşte anlamlar yabancıdır, ortakta ise akrabadır.
• İsim ve fiil hali arasında anlam ilişkisi VARSA ortak köktür. “Duvarı boyadım” (fiil) ile “Boya aldım” (isim) alakalıdır.

2. Ek Çeşitleri

2.1. Çekim Ekleri (Inflectional Suffixes)

• Kelimenin türünü ya da anlamını değiştirmezler. Sadece kelimeyi cümleye monte eder ve ona görev yükler.z

A) İsimlere Gelen Çekim Ekleri

A.1. Çokluk Ekleri (-lAr) 📢

• Nesneyi çoğaltırlar.
• Uyarı: Her zaman matematiksel çokluk yapmaz. Bazen «Aliler geldi» diyerek aile kastedilir; bazen «Ateşler içinde yandı» diyerek abartılır.
• Bazen “Mustafa Kemaller” diyerek benzerlik, bazen “Müdür Beyler” diyerek saygı anlamı katar.

«“Aşağıdakilerden hangisinde -ler/-lar eki cümleye diğerlerinden farklı bir anlam katmıştır?”» minvalinde soru tipi gelebilir.

A.2. Durum (Hâl) Ekleri

• İsmin uzay-zamandaki konumunu belirler. Yalın Hâl, hiçbir hâl eki almamış durumdur. Çoğul eki alsa bile yalın kabul edilir.

A.2.1. Belirtme (-ı)

• Nesneyi işaret parmağı ile göstermekir.
  • Ev-i gördüm.

A.2.2. Yönelme (-A)

• Hareketin rotasıdır.
• Sadece yer bildirmez; “söz-e karıştı” diyerek soyut bir dâhil oluşu da imler.
• Ev-e gidiyorum.

A.2.3. Bulunma (-DA)

• Mekânda sabitlenme.
• Bu ek bazen yapım eki gibi davranarak kelimenin türünü değiştirebilir: Sınıfın gözde öğrencisi gibi.
• Ev-de

A.2.4. Ayrılma (-DAn)

• Kopuş, çıkma noktası.
• Bazen sebep-sonuç bildirir: “Sıkıntıdan patladım”.
  • Bazen de yapım eki olur: “Sudan sebepler”.

A.3. İyelik Ekleri

• Nesne ile özne arasındaki bağı kurar.
  • Kalem-im
  • Kalem-in
• Kritik: İyelik eki ile şahıs eki karıştırılmamalı.
  • “Ben geldim” (-m şahıs ekidir, fiile gelir).
  • “Benim gelmem” (-m iyelik ekidir, çünkü gelme artık isimleşmiştir).”

A.4. Tamlama Ekleri

• İki ismi birbirine zincirleyen ekler.
• Tamlayan (-In): Sahip olan. (Kapı-n-ın).
• Tamlanan (-I): Sahip olunan. (Kol-u)

A.5. Eşitlik Ekleri (-CA)

• Dilde “bana göre”, “bu boyutta”, “bu tarzda” demenin kısa yoludur.
• “Bence” (Görelik)
• “İnsanca” (İnsana yakışır şekilde) «İnsanca, Pek İnsanca»
• “Sınıfça” (Birliktelik)

B. Fiillere Gelen Çekim Ekleri

B.1. Kip Ekleri

B.1.1. Haber Kipleri (Bildirme)

• -DI (Görülen Geçmiş Zaman): Şahitlik içerir. “Geldi”
• -mIş (Duyulan Geçmiş): Rivayet içerir. “Gelmiş”.
• -(I)yor (Şimdiki Zaman)
• -AcAk (Gelecek Zaman)
• -r / -Ar (Geniş Zaman): Evrensel doğrular veya alışkanlıklar.

B.1.2. Dilek Kipleri (Tasarlama)

• Gereklilik (-mAlı): Kant’ın kategorik imperatifi gibi zorunluluk bildirir.
• İstek (-A): “Gele, yaza”. Eski Türkçede epey yaygındı, bugün “yapayım, edeyim” diye kaynaşmış hâlde kullanıyoruz.
• Şart (-sA): Gelse.
• Emir: Eki yok. Saf irade: Yap!

B.2. Kişi Ekleri

• Ben, sen, o… Fiili kimin işlediğini gösterir.

C. Hem İsme Hem Fiile Gelen Çekim Ekleri

C.1. Ek Fiil 📢

• Eski Türkçedeki er-mek (olmak/bulunmak) fi3ilidir bu.
• Zamanla baştaki “e” sesi incelmiş “i” olmuş, sonra o da düşmüştür.
  • Güzel idi > Güzeldi. (İsmi yüklem yaptı)
  • Geliyor idi > Geliyordu. (Fiili birleşik zamanlı yaptı: hikâye).
  • Gelmiş imiş > Gelmişmiş (Rivayet)
  • Gelir ise > Gelirse (Şart).
• “-Dır” Eki: Aslında “turur” (durur) kelimesinden gelir. “Ali evde durur” zamanla “Ali evdedir” olmuştur. Geniş zaman bildirir. Kesinlik katar.

C.2. Soru Fiili (-mİ)

• Kendisinden önceki kelimeye asla bitişmez, asil bir yalnızlığı vardır. Vurguyu üzerine çeker.

2.2. Yapım Ekleri

• Kelimenin türünü ve anlamını değiştirirler. Yeni bir «kelime» yaratırlar bir nevi.

A. İsimden İsim Yapanlar

• Nesneleri başka nesnelere veya kavramlara dönüştürürler.
  • -lık: Somutu soyut yapar, aleti mekân yapar.
    • Şeker (madde) $\to$ Şekerlik (kap).
    • İnsan (canlı) $\to$ İnsanlık (etik kavram).
  • -cı: Aidiyet veya meslek.
    • Yolcu, Simitçi.
  • -daş: Eski Türkçede bu ek ortaklık bildirir.
    • Karın (rahim) + daş = Karındaş (Aynı karından gelen).
      • Zamanla evrilerek kardeş
    • Vatandaş, meslektaş.
  • -sal: Dil Devrimi’nin en tartışmalı, plaza Türkçesinin en sevdiği ek. “Kurumsal”, “Döngüsel”. Aitlik bildirir ama çoğu zaman suyu çıkarılır.

B. İsimden Fiil Yapanlar

• Durağan bir ismi harekete dönüştürür, eyleme geçirir.
  • -la: En işlek ektir.
    • Su $\to$ Su-la-.
    • Baş $\to$ Baş-la-.
  • -l:
    • Kısa $\to$ Kısa-l-.
  • -a:
    • Kan $\to$ Kan-a-.
  • -ar: Renk adlarına görülür.
    • Sarı $\to$ Sar(ı)-ar- (ünlü düşmesine dikkat)

C. Fiilden İsim Yapanlar

• Hareket halindeki eylemi dondurup paketler.
  • -gi / -ki: Sev $\to$ Sevgi. Bil- $\to$ Bilgi.
  • -im: Eylemin “konsept” hâli.
    • Öl $\to$ Ölüm
    • Doğ $\to$ Doğum.
  • -ecek: Gelecek zaman ekiyle karıştırılmamalı. Artık kalıplaşmış, nesne olmuştur.
    • “Yakacak odun” (Burada sıfattır).
    • “Yakacak bitti” (Burada isimdir, yapım eki almıştır).
  • -gan: Alışkanlık bildirir.
    • Unut $\to$ Unutkan.
    • Çalış $\to$ Çalışkan.

D. Fiilden Fiil Yapanlar (Çatı Ekleri)

• Eylemin yönünü değiştirirler.
  • -n (Dönüşlü): Eylem kendine döner.
    • Yıka- $\to$ Yıka-n-
  • -l (Edilgen): Fail meçhuldür.
    • Cam kır-ı-l-dı. (Kim kırdı? Bilmiyoz. Bürokrasinin epey sevdiği bir ektir, sorumluluktan kaçmak için de idealdir. Sorumluluktan yoksun ilişkilerde de epey kullanılır…)
  • -dır / -t (Ettirgen): Otorite ekleridir.
    • Yaz- (sen yap) > Yazdır- (Başkasına kitle).

3. Yapısına Göre Sözcükler 📢

«Soru Tipi: “Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapısı bakımından diğerlerinden farklıdır?” (Basit mi, Türemiş mi, Birleşik mi?)»

3.1. Basit Sözcükler

• Yapım eki almamış, kök hâlindeki sözcüklerdir. Çekim eki alabilirler, “basit” olmaları “yalın” (eksiksiz) oldukları anlamına gelmez!
  • Kitap-lar-da (İki çekim eki var ama yapım eki yok; o yüzden basit).
• Dikkat: Yabancı kökenli kelimeler Türkçe mantığına göre bölünemediği için basit kabul edilirler. (Televizyon, Jenerasyon, Kütüphane vesaire)

3.2. Türetilmiş Sözcükler

• En az bir tane yapım eki almış sözcüklerdir. Artık kök değil, gövdedirler.
  • Göz (Kök) $\to$ Göz-lük
  • Sorgulamadan $\to$ Sor-gu-la-ma-dan (Zincirleme türeme)

3.3. Birleşik Sözcükler

• İki farklı kelimenin birleşmesi.

1. Anlam Kayması Yoluyla

• Hanımeli (Ne hanım var ne al; bir çiçek var sadece.)

II. Ses Kaynaşması (Aşınma)

• Ne asıl > Nasıl.
• Ne için > Niçin.
• Pazar ertesi > Pazartesi

III. Tür Kayması

• İmam-bayıldı. (İmam isim, bayıldı fiil. Birleşmiş yemek ismi olmuş).
• Çek-yat. (İki fiil birleşip bir eşya olmuş. Modernitenin sıkışmışlığının simgesi: Hem çekiyon hem yatıyon, harika).
• Biçer-döver. (Teknolojinin tarıma girişi).

IV. Yardımcı Eylemle Kurulanlar

• Etmek, Olmak, Kılmak, Eylemek fiilleriyle kurulur. Ayrı yazılsa bile yapısı birleşiktir.
  • Yardım etmek (Birleşik yapılıdır)
  • Hasta olmak (Birleşik yapılıdır)

V. Kurallı Birleşik Fiiller

• Gelebilmek (Yeterlilik)
• Düşeyazmak (Yaklaşma)
• Gidivermek (Tezlik)