12- Dillerarası Alışveriş

I. Giriş: Etkileşim Türleri

Toplumların karşılaşma biçimine göre dil etkilenmeleri beş ana kategoride tasnif edilir:

• Yan katman etkisi
• Alt katman etkisi
• Üst katman etkisi
• Egemen kültür etkisi
• İki dillilik

II. Etiyoloji: Dile neden yabancı öge girer? 📢

A. Zorunlu (Legitimate) Sebepler

Dilin doğal evrimi ve ihtiyaçtan doğan durumlardır.

1. Sosyal hayataki köklü değişiklikler
2. Din ve medeniyet dairesindeki değişiklikler
3. Tercüme faaliyetleri
4. Alfabe değişiklikleri
5. Geri kalmışlık
6. Dil bilinci eksikliği
7. Çok coğrafya değiştirmek
8. Dilin türetme yapısının kısırlığı (TÜRKÇEDE YOKTUR.)
9. Bilimsel ve teknolojik yenilikler

B. Patolojik Sebepler

Dilin iç dinamiklerinden değil de sosyo-psikolojik baskılardan kaynaklanan durumlardır.
10. Özenti kişilerin beğenilme arzusu

Uyarı

Listede yer alan “Dilin türetme yapısının kısırlığı” maddesi Türkçe için geçerli bir sebep DEĞİLDİR. Türkçe, matematiksel yapısı (sondan eklemeli oluşu) sayesinde sonsuz türetme potansiyeline sahip bir dildir; yetersiz olduğu için değil, diğer sebeplerden dolayı kelime almıştır.

III. Temasın Aktörleri

Türkçe tarih boyunca pek çok dille etkileşeme girse de sınav bağlamında ilgili 5 dilin fonksiyonu esastır:

1. Arapça: Din ve hukuk terminolojisi.
2. Farsça: Edebiyat ve estetik.
3. Fransızca: Tanzimat sonrası batılılaşma, bürokrasi, ‘modern’leşme.
4. İngilizce: Modern teknoloji ve popüler kültür.
5. Rusça: Özellikle Türkiye dışındaki Türk lehçeleri üzerindeki siyasî/hegemonik etki.

IV. Sebebine Göre Alıntılar

• Alıntının motivasyonuna odaklanan ayrımdır.

1. Bilgi Alıntısı (İhtiyaç / Artı Değer)

• Kişi veya toplum, yeni bir nesne veya kavramla tanıştığında, kendi dilinde karşılığı yoksa o ismi mecburen ödünç alır.
  • Başka milletlerin Türklerden Yoğurt kelimesini alması gibi.

Özenti Alıntısı (Moda / Eksi Değer)

• Dilde karşılığımevcutken prestik veya aşağılık kompleksiyle yapılan gereksiz alıntıdır.
  • “Merkez” veya “Orta” yerine “Center” demek.
  • “Rahatla” demek varken “Relax, chill” demek.

V. Kaynağına Göre Alıntılar

1. İç Alıntı (Internal Loan)

• Dilin kendi lehçelerinden, ağızlarından veya akraba dillerinden yaptığı alıntıdır.
• İç alıntılar dili zenginleştirir. Çünkü alınan kelime zaten aynı kökten, aynı aileden gelir. Bu yüzden alıcı dilin ses ve anlam bilgisine aykırılık taşımaz, “yabancı” durmaz, dilin gırtlağına uyumludur.
  
  • Kurultay: Moğolca kökenlidir, dilimize iç alıntı yoluyla girmiş ve yerleşmiştir.
  • Bora: Eski Türkçedeki “Bor” (kar fırtınası) kelimesiyle ilişkilidir.

2. Dış Alıntı (External Loan)

• Dilin yapısına yabancı olan, farklı dillerden yapılan alıntıdır.

A. Olumlu Dış Alıntı:

• Yabancı kelime alınır; ancak olduğu gibi bırakılmaz. Türk halkının ses, zevk ve estetik yapısına göre yontulur, değiştirilir ve yerlileştirilir (yerli ve millî).
• Kriter: Eğer kelime halk tarafından benimsenmiş, köylüsünden şehirlisine herkes tarafından anlaşılır hale gelmişse bu olumlu bir alıntıdır.
  
  • Nerdüban > Merdiven
  • Câmeşûy (Giysi yıkayan) > Çamaşır.
  • Çâr-su (Dört taraf) > Çarşı.
  • Çâr-şenbe > Çarşamba

B. Olumsuz Dış Alıntı:

• Dilin ihtiyacı yokken, özenti sebebiyle alınan ve Türkçenin ses yapısına uydurulmadan “ham haliyle” kullanılan kelimelerdir
• Tehlikesi: Bu kelimeler dilin ses ve yapı düzenini çatlatır, anlam örgüsünü dağıtır. Dilin benliğini yitirmesine ve melezleşmesine yol açar.
  
  • Show
  • T-shirt
  • Center
  • Relax
  • Upload/Download
  • Notebook
  • Rent-a-car

VI. Niteliklerine Göre Alıntılar

• Sınavda 3-4 soru geleceği söylenilen kısım burası. Buradaki terimlerin nüanslarını iyi ayırt etmek gerekir.
• Kelimenin hedef dilde uğradığı değişimi esas alır.

A. Ödünç Kelime (Loanword)

• Yabancı kelimeyi alırsın, ne sesine dokunursun ne yapısına.
  • Tehlike: Dilin fonetiğine (ses uyumuna) aykırıdır. Türkçenin gırtlağına takılan bir kemik gibidir. En tehlikeli türdür.
  • Örnek: Show, CD, MP3. Bunlar Türkçeleştirilmeden olduğu gibi ham şekilde kullanılırlar.

B. Melez Kelime (Hybrid)

• Yabancı kelime alınır ama kendi dilimizin kurallarına göre yontulur, kendi dilimize benzetilir.
  • İtalyanca “scala” > Türkçe “iskele”.
  • Rumca “hortensia” > Türkçe “ortanca”.
  • Farsça “haste” > Türkçe “hasta”.

C. Anlam Aktarması (Calque / Loan Translation)

• Yabancı kelimenin sesini veya gövdesini almaksızın sadece fikrini/kavramını alırız ve onu kendi kelimelerimizle tercüme ederiz. En temiz yöntem de budur.
  • Cold War > Soğuk Savaş
  • Snowman > Kardan Adam
  • Skyscraper > Gökdelen

VII. Alıntıların Dolaşımı

• Kelimeler bazen bumerang gibi attığımız yere geri döner veya kılık değiştirip tekrar kapımızı çalarlar.

1. Tekrarlı Alıntı (Repeated Loan)

• Genelde iki şekilde görülür:

Tip A: Farklı Kaynaklardan Aynı Dile

• Aynı kökten gelen kelimenin, farklı zamanlarda farklı dillerden bize girmesi.
  • Yunanca mousike.
    • Arapçadan musiki olarak aldık.
    • Fransızlardan müzik olarak aldık.
    • İtalyanlardan mızıka olarak aldık.
    • Tek kök, üç farklı kelime.

Tip B: Bir Dilden Dünyaya

• Bir kelimenin tek bir dilden çıkıp dünyaya yılmasıdır.
  
  • Eski Hintçe “Sarkara” > Türkçe “Şeker”, İngilizce “Sugar”, Almanca “Zucker”, İtalyanca “Zucchero.
  • Taino “Hamaca” > İspanyolca “Hamaca, İngilizce “Hammock”, Türkçe “Hamak”.

2. Geri Dönen Alıntı (Returning Loan)

• Türkçeden çıkar, dünyayı dolaşır, estetik ameliyat geçirir ve bize “yabancı” gibi geri satılır.
  • Türkçe “bey armudu” > İtalyanca “bergamotta” > Fransızca “bergamote” > Türkçe “bergamot”
  • Fran. Tenez > İng. Tennis > Fran. Tennis.
  • Tr. Kan/Kağan > Far. Han/Hakan > Tr. Han/Hakan.

2