11- Türkçe Kelimelerdeki Başlıca Ses Özellikleri, Türkçede Kelime Türetme Yolları

Türkçe Kelimelerdeki Başlıca Ses Özellikleri

1- Uzun Ünlü Bulunmaması (Şapkalı a)

• Türkçede sesler kısadır; sündürülmez veya uzatılmaz.
• Kökeni Türkçe olan kelimelerde uzun ünlü (â, û, î) yoktur. Uzun ünlüler Arapça ve Farsçadan geçen kelimelerde olur. Bazen şapka ile gösterilmez ama uzun okunur.
  • Yâr, âlem, kâğıt, kâmil, hâsılat, adalet, kâide, numune, sade, şair: Arapça.

2- O, Ö Ünlüleri

• Türkçe asıllı kelimelerde “o” ve “ö” harfleri sadece ve sadece ilk hecede bulunur.
  • Kelimenin ikinci, üçüncü hecesinde “o” veya “ö” görüyorsak, o kelimeyi elemeliyiz.
    • Ho-roz, Dok-tor, Mo-tor, Ki-lo

3- Yasaklı Harfler: J, F, H

• Bu harfler Eski Türkçe’nin gırtlak yapısında yoktu, dile sonradan girdiler.
• J Sesi: Türkçede asla yoktur. Jandarma, Japon, Garaj, Ruj: Hepsi yabancı.
• F Sesi: Esasen yoktur (Fasülye, fayda yabancıdır).
  • İSTİSNALAR:
    • Yansıma Sesler: Doğadaki ses taklitleri (Fısıltı, püf.)
    • Değişime Uğrayanlar: öbke > öfke, uvak > ufak, yuvka > yufka
      • Ek Bilgi: öpke: (akciğer) > övke (akciğer / öfke - ara biçim) > öfke
        • Bkz. öpkeçi: (öfkeli, hırçın, huysuz), öpkele:- (akciğerinden yaralamak, kızgın olmak)
• H Sesi: Esasen yoktur.
  • İSTİSNALAR:
    • Hani, hangi, hatun, han, dahi, daha. Bunlar “k” sesinin zamanla “h”ye dönüşmesiyle oluşmuştır, Türkçedir.
      • Ek Bilgi ka:ñu: > kanu / kayu > xanu > hanu > hani / hangi

4- İkiz Ünsüz (Şedde) ve Yan Yana İki Ünlü (Diftong)

• Kök’te Çift Ünsüz: Kelimenin kökünde aynı ünsüz yan yana gelmez.
  • Yabancı: Bakkal, millet, cennet.
  • İSTİSNALAR: Anne, elli, belli, ıssı.
  • Dikkat: Bıkkın, ıssız gibi kelimeler Türkçedir, zira o çift harf kökte değil, ek geldiği için oluşmuştur (bık-kın).
• İki Ünlü Yan Yana: Türkçede iki ünlü (sesli harf) yan yana gelemez.
  • Örnek: Şair, saat, aile, kuantum

5- Başta Bulunmayan Ünsüzler

C (i) Ğ (e) R (i) M (i) N V (a) L (i) Z (i)”

• Bir kelime şu harflerle başlıyorsa, Türkçe kökenli olma ihtimali çok düşüktür: C, Ğ, R, M, N, V, L, Z, J
  • Limon, radyo, model, zürafa, can, vazo, valiz.
  • İstisna: “Ne” soru kelimesi (ne, niçin nasıl) ve “Var, Ver Vur” fiilleri Türkçedir.

6- İnce “A” ve Kesme İşareti

• İnce A: Türkçede “a” sesi kalındır. İnce okunan (hafif e’ye çalan) a yoktur.
  • Hakîkat, şefkat, dikkat (Türkçe değil).
• Kesme: Kelime içinde sesi duraksatan (kesme işaretiyle ayrılan hemze/ayın gibi) yapı yoktur.
  • Örnek: Kur’an, san’at, te’sir (Türkçe değildir).

7- Sonda Çift Ünsüz

• Türkçede kelime sonunda çift ünsüz olabilir ama sadece şunlar olabilir:
  • lç, lk, lp, lt (ölç, ilk, alp, alt).
  • nç, nk, nt (sevinç, denk, ant).
  • rç, rk, rp, rs, rt (sürç, kork, sarp, pars, yırt).
  • st (üst).
• Yasaklılar: Bunların dışındaki çiftle bitenler yabancıdır.
  • Örnek: Film, lüks, aşk, şarj, ahenk.

8- Sonda Bulunmayan Sesler (b, c, d, g)

• Türkçe kelimelerin sonunda b, c, d, g bulunmaz. Bunlar sertleşip p, ç, t, k olur.
• Orijinali b, c, d, g ile bitenler yabancıdır.
  • Kitab > Kitap, Der > Dert, İlac > İlaç

9- Orta Hece Düşmesi

• Türkçede orta hece vurgusuz olduğundan düşebilir.
  • Yanılış > Yanlış, Oğulan > Oğlan.
  • Bu düşmeyi yazıda göstermemek (nerede yerine nerde yazmak gibi) hatadır.

10- Ses Uyumları

A) Ünlü Uyumları

1. Büyük Ünlü Uyumu (Kalınlık-İncelik Uyumu)

• Dil tembel olduğundan, ağız “kalın” bir ünlüyle (a, ı, o, u) başlarsa, ağız yapısını değiştirmeden kalınla devam etmek ister. İnceyle (e, i, ö, ü) başlarsa inceyle gider.

  • Kalın $\to$ Kalın: A-dım, Du-dak.

  • İnce $\to$ İnce: Be-şik, Ge-lin-cik.

  • Bir kelime buna uymuyorsa, %99 Türkçe değildir.

    • Örnek: “Adalet” (A-a-e $\to$ Kalın-Kalın-İnce). Uymadığı için Türkçe değil.

• Birinci hecede kalın (a, ı, o, u) varsa diğerleri de kalın; ince (e, i, ö, ü) varsa diğerleri de ince olur.

  • Adım, dudak (kalın-kalın)
  • Beşik, gözlük (ince-ince)

• İSTİSNALAR:

  • Aslen Türkçe olduğu hâlde zamanla değişip uyumu bozan kelimeler vardır:
    • ana > anne, ınanmak > inanmak, kangı > hangi, kanı> hani, kanı > hani, takı > dahi, karındaş > kardeş, alma > elma.

• Bu istisnai Türkçe kelimelerin dışında aşağıda belirtilen durumlarda büyük ünlü uyumu aranmaz:

• Uyumun Aranmadığı Durumlar:

  • Alıntı kelimeler: (ahenk, badem, ceylan, dükkân, pehlivan, ziyaret, tiyatro).
  • Bitişik yazılan birleşik kelimeler: (açıkgöz, bilgisayar, hanımeli, çekyat).
  • -gil, -ken, -leyin, -mtırak, -yor, -daş, -ki ekleri: (akşam-leyin, yürü-yor, meslek-taş).
  • -daş (-taş) eki bazı kelimelerde büyük ünlü uyumuna uymaz: din-daş, gönül-daş, meslek-taş, ülkü-daş vb.
  • -ki aitlik eki büyük ünlü uyumuna uymaz: akşamki, duvardaki, karşıki, onunki, yarınki, yoldaki vb.

• Dikkat (Eklerin Uyumu):

  • Büyük ünlü uyumuna girmeyen kelimelere gelen ekler, kalınlık incelik bakımından son hecenin ünlüsüne uyar: adalet-li, anne-si, şişman-lık, kardeş-lik.
  • Bazı alıntı kelimelerde ekler bu uyuma girmez: idrak-i, meçhul-e, mentol-de, sembol-ler
  • İstisna: Bazı yabancı kelimelerin son ünlüsü kalın olsa da son sesi ince olduğu için ince ek alır: saat-e, hakîkat-i, alkol-ü, kalp-i.

2. Küçük Ünlü Uyumu (Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu)

• Düzden sonra düz gelir: a, e, ı, i $\to$ a, e, ı, i (anlaşmalı, bilek). Yuvarlaktan sonra ya yuvarlak-dar ya düz-geniş gelir: o, ö, u, ü $\to$ u, ü, a, e (boyunduruk, çocuk, yumurta)
• Büyük ünlü uyumu kadar kuvvetli değildir.
• Aykırı Olan Türkçe Kelimeler: Avuç, avurt, çamur, kabuk, yağmur, kavuşmak.
• İSTİSNALAR:
  • Alıntı kelimelerde aranmaz (alkol, radyo, müzik).
  • -ki eki genelde uymaz (bugünkü, dünkü hariç).

Büyük ve Küçük Ünlü Uyumu

• a > a, ı (takar, alır)
• e > e, i (geçer, gelir)
• ı > ı, a (kılıç, kısa)
• i > i, e (ilik, ince)
• o > u, a (omuz, oya)
• ö > ü, e (ölçü, ördek)
• u > u, a (uzun, ufak)
• ü > ü, e (ütü, ürkek)

B) Ünsüz Uyumu (Benzeşme)

• Kelime içinde sedalı ünsüzler sedalılarla, sedasızlar sedasızlarla yan yana gelebilir. Sertten sonra sert gelir.
• Süt-çü (Sütcü olmaz).
• Yap-tı (Yapdı olmaz).
• Ağaç-tan.
• NOT: Türkçeye giren yabancı kelimeler de buna uydurulur.
  • Müsbet > Müspet.

C) Ünlü-Ünsüz Uyumu

• Ön ve arka damak ünsüzleri (k, g, l) ile ön ve arka damak ünlülerinin birbirine uymasıdır.
  • Yani ince ünlülerle ince k-g-l; kalın ünlülerle kalın k-g-l kullanılır.

11- R Sesi (En Zayıf Ses)

• Türkçede “r” sesi tutunması en zor, en zayıf sestir. Özellikle konuşma dilinde bu ses sıkça yutulur.
  • Bir defa > bi defa
  • Geliyor > geliyo
  • Gidiyor > gidiyo
• Konuşma dilinde yutulabilir ama yazarken yutulmamalı.
• İstanbul Türkçesi: İstanbul Türkçesi bu sesi reddetmiştir. İstanbul ağzında yalnızca “açık e” vardır.
  • Ağız: Bės – İstanbul: Beş

12- Kapalı E (ė)

• “İ” ile “E” arasında, arada kalmış bir sestir.
• Anadolu ağızlarında hâlâ canlıdır. Yimek, vėrmek, didiydim.

13- İnceltici Sesler (Ç, Ş, Y)

• Bu üç harf, içinde bulundukları kelime kalın olsa bile, zamanla o kelimeyi inceltip bükebilir.
  • Bıçmak > Biçmek
  • Yana > Yine
  • Yaşıl > Yeşil

14- İstanbul Türkçesi

Neden Çorum, Erzurum ya da İzmir değil de İstanbul ağzı esas alınıyor?

• Medeniyet Merkezi: Son yedi asrın yılın en büyük Türk medeniyeti (Osmanlı), İstanbul merkezli kurulmuştur. Dil, kültürün ve sanatın başkentinde işlenir.
• Dünya Standardı: Her dilde başkent ağzı esastır. Fransızcada Paris, Almancada Berlin, İngilizcede Londra neyse; Türkçede de İstanbul odur.
• Kolektif Üretim: Bu ağız sadece “İstanbullular” tarafından değil; imparatorluğun dört bir yanından gelen aydınlar, şairler ve saray eşrafı tarafından el birliğiyle yontulmuş, kabalıklarından arındırılmış, müzikal bir kıvama getirilmiştir.
• Arınma: İstanbul Türkçesi, kaba ve çıkarılması zor sesleri (Gırtlak h’si [ĥ], Geniz n’si [ŋ]) bünyesinden atmıştır. “Yeni Lisan” hareketi de bu rafine dili temel almıştır.

TÜRKÇEDE BAŞLICA KELİME TÜRETME YOLLARI

• Malum, meşhur ve abartılı örneği söylemeden olmaz:

“Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdanmışsınız”

1- Türetme (Derivation)

• En yaygın ve en işlevsel yöntemdir. Mevcut isim veya fiil köklerine yapım ekleri getirilerel yeni bir anlam inşa edilir. Genellikle Batı dillerinden gelen kavramlara karşılık bulmak (Türkçeleştirmek) için bu yola başvurulur.
• Mekanizma: Kök + Yapım Eki = Yeni Gövde.
  • Link > Bağ-la-n-tı
  • Modern > Çağ-daş
  • Vertical > Dik-ey
  • Teori > Kuram
  • Statü > Konum
  • Doktrin > Öğreti
  • Determinizm > Nedensellik

2- Birleştirme (Compounding)

• İki veya daha fazla kelimenin, yeni bir kavramı karşılamak üzere bir araya gelip kaynaşmasıdır.
• Mekanizma: Kelime + Kelime = Yeni Kavram.
  • Computer > Bilgi + sayar
  • Eksper > Bilir + kişi
  • Tolerans > Hoş + görü
  • Faksimile > Tıpkı + basım
  • Senkronik > Eş + zamanlı

3- Derleme

• Yazı dilinde olmayan ancak Anadolu ağızlarında yaşayna kelimelerin keşfedilip standart Türkçeye kazandırılmasıdır. Bir nevi dilin kendi taşrasından merkeze kelime ithal etmesidir.
  • Mübalağa etmek > Abartmak
  • Define > Gömü
  • Cimri > Varyemez
  • Mizah > Gülmece

4- Diriltme

• Tarihin tozlu raflarında kalmış, unutulmuş kelimelerin silkelenip bugünkü kavramlara karşılık olarak yeniden dolaşıma sokulması. Türk Dil Devrimi ile TDK bu yöntemi sıkça kullanmıştır.
  • Saf > Arı
  • Emir > Buyruk
  • Cenup > Güney
  • Şimal > Kuzey
  • İddia > Sav
  • Cevap > Yanıt

5- Alıntılama

• Diller arası etkileşimin kaçınılmaz sonucu olarak başka dillerden kelime transferidir. Bu kelimeler bazen ses/yapı değişikliğine uğrar, bazen olduğu gibi alınır.
• Türkçenin En Çok Kelime Aldığı Diller (yak. %24 yabancı kökenli):
  • Arapça
  • Fransızca
  • Farsça